Onderstroom

Onderstroom – IJsselcongres IJsselbiënnale 2021

“De krachtigste motor voor verandering is het oproepen van verlangen naar verandering. Verbeeldingskracht is daarbij essentieel. Niet de wereld bepaalt wie we zijn, maar omgekeerd, met onze verhalen vormen we de wereld.” (Floris Alkemade).

Op 16 september 2021 kwamen ruim 100 beleidsmakers, ruimtelijk professionals, bewoners, jongeren en kunstenaars uit de IJsselvallei bijeen om samen met dromers, doeners, wetenschappers en uitdagers het inzicht vergroten van de mogelijkheden richting te geven aan de toekomst van onze leefomgeving. Het was een bijzondere bijeenkomst, met impactvolle sprekers en presentaties en veel energie bij de aanwezigen. Het programma en de lijst met sprekers van deze dag vind je hier.

Uitgangspunt is dat we houvast vonden in het benoemen van de 4 elementen en vandaar uit de stand van zaken én de toekomstige ontwikkelingen onderzochten.  

Overall conclusie:

We moeten meer verlangen naar minder en minder verlangen naar meer.

(Video impressie van Onderstroom 2021 – 6.35 min)

 

(Bijdrage van René ten Bos 15.04 min)

4 Elementen – vele uitdagingen

enkele puntsgewijze notities die naar voren zijn gekomen op deze dag zijn:

Water sessies

Inleiding door Hetty Klavers (dijkgraaf Zuiderzeeland) met tafelgenoten Elmo Vermijs (kunstenaar/ontwerper) en Li An Phoa (ecoloog)
Hetty Klavers benoemt haar 3 waarden: schoonheid, oprechtheid, dienstbaarheid. Hetty Klavers vertelt over haar ontzag voor water, de IJssel was geen vriend.
Vervolgens geeft ze aan zich af te vragen of wij nu nog de tijd krijgen zoals haar voorgangers bij de waterschappen dat hadden. De veranderingen gaan steeds sneller. Ze ergerde zich aan de vraag van een journalist dat het een ‘wake-up call’ is. Het waterschap is al heel lang bezig met de veranderingen die zich voltrekken. Dit komt niet uit het niets. Voor haar gaat het om: ‘niet fixen, maar geleiden, zorg dat het water de ruimte krijgt’.
Een waterschap gaat niet alleen over het water, maar ook over de grond, de aarde, biodiversiteit. Het gaat met het water ook over het landschap en de leefbaarheid.
Houdt democratie ons soms tegen? Ze noemt bloemrijke dijken als voorbeeld waar boeren niet blij mee zijn, anderen wel.

Ook voor kunstenaar/ontwerper Elmo Vermijs, die opgroeide aan zee betekent water gevaar, maar ook plezier en levensenergie. Hij zwemt bijvoorbeeld in koud water.
Ecologe en pleitbezorger voor drinkbare rivieren Li An Phoa voelt een diepe verbondenheid met het water en daarmee het leven. Toen ze in Canada het water uit een rivier kon drinken was dat een ervaring die haar bewust maakte van wat eigenlijk normaal zou moeten zijn. Een Oergevoel dat het normaal is om water te drinken

Vervolgens ontstaat het gesprek met de groep. Deels in een van de tenten, deels met de voeten in de IJssel:
Bij veranderingen van ‘water’ in Nederland wordt speelt angst vaak een rol. Hoe kunnen we andere gevoelens bereiken?
We kijken meer naar het water dan dat we het voelen (geldt ook voor gevaar). Beleving ervan zorgt ook dat je leeft. Meer nabijheid en intimiteit met het water ontwikkelen.

Uit de Onderstroom- vragen: “wat gaan we meer doen en wat gaan we minder doen?” werden de volgende inzichten gedestilleerd:
Meer
Meer in gesprek komen met het water, de verbinding maken
Belangrijke (wezenlijke) besluiten buiten maken, daar waar het om gaat. Liefst samen met (of door de ogen van) kinderen
Water bedanken vóór je het gebruikt
Zuinig en sober leven
Gebruik van compost toilet
Tevreden zijn > besef van dankbaarheid hebben, niet alles is vanzelfsprekend
Afscheid nemen van verworvenheden
Waarde benadrukken
Ruimte voor de Rivier > zorgt voor meest hoopvolle plekken op aarde (??) (het kan wél)
Zelf dingen doen maakt hoopvol
Verbinding zoeken met buren > dingen samen doen, delen
Je moet water leren kennen > dan realiseer je je ook de risico’s (en verschuil je je niet achter overheden die alles moeten regelen en risico’s moeten wegnemen)
Kinderen serieus nemen.
Minder
Warm water gebruiken
Stoppen met alles wat NIET bijdraagt aan een drinkbare IJssel (hoe was je, hoe vervoer je je, etc. )
Minder angst, minder vasthouden aan wat nu gebruikelijk is of gangbaar.
Minder dijken: ga uit van de natuurlijke veerkracht van het landschap.
Minder warm water gebruiken
Minder denken dat alles kan!

Aanvullende noties:
Herdefinieer het begrip ‘veiligheid’. Denk niet aan economische veiligheid, maar alleen aan de veiligheid van dieren en mensen.
Voel je weer eigenaar in de zin van ‘verantwoordelijkheid nemen voor’.
Maak de grond waardeloos …
Idee: je krijgt bij je geboorte 1 kuub water en daar moet je het mee doen. Maar er is wél een overvloed, bovendien leidt schaarste van iets voelen niet automatisch tot minder gebruik ervan.

Vuur sessies

Inleiding door Tim Vredeveld (Oversticht) met tafelgenoten Merlijn Twaalfhoven (kunstenaar/componist) en Gaby Markandu (Fridays for Future
Vuur staat voor energie (opwekking en gebruik) in het landschap:
Tim Vredeveld, aan tafel met componist Merlijn Twaalfhoven: Het landschap verandert continu, daarbij zijn energie en vuur de rode draad. Het beheersen van het vuur (letterlijk) maakte de mogelijkheden onbeperkt. Oproep van Tim: laat het landschap leidend zijn voor de energietransitie > nieuwe energievormen moet je met aandacht een plek geven. Niet daar waar het kan, maar daar waar we het willen (of niet). De snelheid in veranderingen is zo groot dat het landschap niet meer de kans krijgt haar kwaliteit terug te ‘winnen’. Wat zie je als je naar windmolens kijkt? Ze worden beschouwd als de iconen van Flevoland. Hoe we ze beschouwen ligt aan het verhaal dat we erbij vertellen: het verhaal moet triggeren. Wat we missen door de huidige veranderingen is de herinnering aan het landschap van onze jeugd. Moeten we een afweging maken tussen het: individueel verlies (herinnering aan het landschap <> collectief drama (klimaatverandering). Probeer je eens echt voor te stellen hoe de komende generaties leven, en hoe zij zullen lachen om ons gedoe over een paar windmolens, terwijl zij het land moeten evacueren omdat het water komt!

Uit de Onderstroom- vragen: “wat gaan we meer doen en wat gaan we minder doen?” werden samen met de groep de volgende inzichten gedestilleerd:
Meer
Maak het cool om minder energie te gebruiken (als voorbeeld de ‘two minute songs’ in Zuid-Afrika)
Bedenk nieuwe rituelen in plaats van de huidige feestdagen
Meer verbeeldingskracht en verhalen (om de boodschap over het voetlicht te krijgen)
Filosofie in het onderwijs
Maak een pinautomaat in de windmolens voor de bewoners
Zorg voor een aanjaagfonds voor initiatieven (als voorbeeld wordt Hoonhorst genoemd)
Voeg een competitie-element toe in verbruik energie
Meer waarde gedreven (minder geld gedreven)
Meer doen met aquathermie / waterstof
Meer rust (en aandacht)
Vaker kiezen voor dichterbij, minder lang vliegen (maar dit is nu gezeur op de vierkante meter in het licht van de zondvloed!)
Meer experimenteren
Meer zelf doen
Minder
Probleem: er is geen verdienmodel rondom minder
We moeten minder energie gebruiken > huizen beter isoleren
Alleen denken in verdienmodellen is een giftige, ondermijnende kracht
Minder welvaart, meer welzijn
Minder bezig zijn met geld: geld afschaffen (of basisinkomen)
Aanvullende notie uit gesprekken Vuur: Duidelijker onderscheid maken tussen geld en waarde (waarde begint in je hart)

Aarde sessies

Inleiding door Jeanette van Antwerpen (directeur BPD Oost NL) samen met tafelgenoten Fransjan de Waard (o.a. Eetbaar Landschap) en Lidewij Bosman (de Wilde Landen)

Jeanette begon in jaren ’70, Sindsdien is in haar werk het paradoxale gebleven. Als ontwikkelaar draag je bij aan de vervuiling van de omgeving enerzijds, maar heeft een innerlijk harmonieus gevoel bij natuur anderzijds. Dat leidt tot haar uitdaging als gebiedsontwikkelaar: Hoe doe ik het goed? Haar basis uitgangspunt is: “waarde toevoegen zonder iets te beschadigen”. Op de loer ligt: handelingsverlamming/-verlegenheid.

Toegepast op de IJsselvallei: Wat moeten we nu hier in de IJsselvallei doen en laten? Samen met de groep en haar tafelgenoten worden ideeën en voorbeelden gedeeld.

Relatie met dieren
Samenwerking (boer) met dieren is een ongelooflijk mooie connectie, bijzondere relatie = erfgoed, een enorme rijkdom -> en dit zou moeten blijven, moet je koesteren. Vraag is alleen op welke manier?
Mooi voorbeeld VS: wilde kuddes runderen grazen en bemesten land en trekken weer door om jaren later terug te komen: Op deze manier grazen -> maakt bodem juist rijker.

Zuid-IJssel is droogte een probleem: water hier vasthouden -> tegendruk houdt water in bodem Veluwe -> dus natuurgebieden ontwikkelen.

Transitie landgebruik
Over: Land van Ons -> mooi initiatief want participatie wordt ingekocht -> hiermee bouw je een buffer in.
Over: De Wilde Landen -> kritisch bevraagd want is wonen wel de oplossing voor dit probleem? Gentrificatie vh boerenland moet je wellicht niet willen.
Hoe ga je hiermee om in de (financiële) waarde van het land voor de oude gebruiker? (70% van de grond is van de boeren)
Nog altijd last van bijbels perspectief: mens staat boven de natuur. Maar ‘wij zijn de aarde’
Pleidooi voor Ministerie van Ecologie.
We moeten weer om de agrariër heen gaan staan: het lokale perspectief.
Vervuiler betaald: waarom niet juist belonen van degene die het schoner maakt!

Er wordt door heel veel mensen/partijen wekelijks over de IJssel gepraat (institutioneel). Maar waar zijn de lokale burgers? Er is dan ook behoefte aan een makelaar die kennis en ideeën aan uitvoerders van oplossingen koppelt. Kern: dus kloof professionele kennis + dagelijkse gebruikers dichten.
Andere (betere) benamingen: case manager of stakeholder manager (functies uit de zorg)

Van groot belang: Wat betreft bodemgebruik: Niet overal moet alles meer kunnen. Kijk wat waar wél kan en wat waar niet. En alleen dáár mee verder gaan! (wat alleen kan met veel technische en technologische kunstgrepen niet meer doen). Dus: wat is passend gebruik bij de bodem, want bodem is hoofdpersoon in dit narratief -> is eigenlijk variant op de genius loci van de plek: we moeten luisteren naar het land! (gaat ook monocultuur tegen).
Hierin kan de kunst een rol spelen: middels kunstopdrachten aan kunstenaars.

Ideeën
Democratiseren van de IJssel!
Ofwel: hoe krijg je betrokkenheid van burgers weer terug: Wat als de IJssel weer van ons is?
Opgave: Hoe krijg je gevoel van eigenaarschap bij mensen weer terug.
IJssel als entiteit.
Pleidooi voor omgevingsvisie van de hele IJssel.
Dus geen jachthaventje in elk stadje –> ‘hier de stier, daar het vertier’
Idee van de Eetbare aarde (als metafoor)
Andere manier van naar de aarde kijken: niet meer over de aarde als verkaveld stukje land, maar daaraan voorbij: openbreken van eigendom en beheerstructuren!
Kern is hier: Zoektocht naar verschillende vormen van collectief eigenaarschap!
Bijvoorbeeld: erfenis niet meer aan je kinderen nalaten, maar alles inleveren: pleidooi voor erfpachtsysteem.
Wat doen we met onze waarde cumulatie -> is een groot probleem. Ongelijkheid steeds groter: Dus: jubeljaren invoeren (eens in de 50 jaar) -> trekt alles weer gelijk, en gelijke kansen!
Partij van de Aarde
Andere vragen stellen geeft andere oplossingen -> bodem en water als hoofdpersoon positioneren.
De angst (voor verandering) is fictief: want waar we bang voor zijn, gebeurt nu al. Het gaat om het vertrouwen in samen.

Aarde sessies

Na een inleiding door Godelieve Wijffels (Afdelingshoofd Ruimte en Economie, Gemeente Zwolle) ontspint zich een gesprek met haar tafelgenoten Edwin van der Strate (Tauw), Kim van Hooydonk (Jongeren Milieu Actief) en Dora Kotsi (kunstenaar). De deelnemers schuiven soms ook aan of voegen vanuit de ‘zaal’ iets toe. Godelieve begint met het beeld dat ze altijd al graag op haar rug in het veld ging liggen om naar de wolken te kijken. René ten Bos zegt dat we verdwaald zijn in de verandering, in de toekomst. En ook: hoop is arbeid tegen de angst.
– natuurrampen zijn de laatste 50 jaar met een factor 10 toegenomen
– 50% van de Nederlanders vindt dat er actie ondernomen moet worden
Hoopvolle dingen van de laatste tijd zijn o.a.:
* waterstof voor de industrie
* sluiting kolencentrale
* elektromotor
* 50% van de mensen is flexitariër, 5% vegetarisch
* Tatasteel vergroenen of sluiten
* uitspraken van rechters: Urgenda, Shell
* afname autogebruik
* dat ook jongeren de straat op gaan.

We staan nu dichtbij een kantelpunt.
Je moet anders doen dan je (normaliter) denkt. Leer te verlangen naar die andere wereld.

Verandering kan
– vanuit urgentie (met risico op verlammen)
– vanuit wenkend perspectief, verlangen
Beweging van onderop is heel belangrijk laat de geschiedenis zien.

Dora Kotsi voegt toe: Het bewustzijn is heel belangrijk.

Wat te doen in de IJsselvallei? Edwin van der Strate geeft een aftrap:
– privé meer doen om mensen in beweging te krijgen
– privé een stapje terug doen, consuminderen, kleine dingen
– dingen laten zien helpt helpt meer dan aan elkaar vertellen
– de techniek van verhalen vertellen om niet drammerig te zijn

Onafhankelijk zelf beginnen, kleinschalig met een klein groepje (de commons  = wereldwijde beweging) en ervaringen breder delen.

Uit de groep:
De politiek moet meer denken in lange termijn.
Meer leren van andere culturen.
We zouden ons meer aan moeten passen aan de omgeving i.p.v. de omgeving aanpassen aan ons.

Het gesprek leverde een aantal punten op waarvan in de tweede sessie over het HOE de volgende verder werden verkend:
– storytelling
– meer biodiversiteit in de IJsselvallei
– jongeren betrekken
– consuminderen

– Storytelling: Zorgen voor een dialoog. Het kan goed via de kunst omdat dat niet bedreigend is. En ook kleiner maken door het over je eigen omgeving te hebben. Een rollenspel kan helpen om iemand boven zijn eigen belevingswereld te laten stijgen. ook zenden met nog laagdrempeliger manier zoals filmpjes (verpakt, meer nudging). Urgentie is nodig.
– Meer biodiversiteit: ‘land van ons’. Bio-eten uit de IJsselvallei. Alle agrariërs alleen evenwichtsbemesting en geen bestrijdingsmiddelen (nb de boeren in de uiterwaarden zijn bijna allemaal pachters van Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer …). Meer groene daken, tegelwippen. Elektrische binnenvaart.
– Jongeren betrekken: adviesbureau voor jongeren, koppelen aan generaties. Vragen van hen meenemen in je project, niet vragen wat is je mening. Jongeren benaderen via jongerenorganisaties.
– consuminderen: een ‘by nothing day’ inlassen. Mensen helpen een nieuwe norm te vinden.

4 Elementen – vele uitdagingen…

“De krachtigste motor voor verandering is het oproepen van verlangen naar verandering. Verbeeldingskracht is daarbij essentieel. Niet de wereld bepaalt wie we zijn, maar omgekeerd, met onze verhalen vormen we de wereld.” (Floris Alkemade).

De IJsselbiënnale nodigt je uit om samen naar de vele toekomstige uitdagingen te kijken. We nemen daarbij de vier elementen van Plato als leidraad: aarde, water, vuur en lucht. We lopen tegen de grenzen aan van de mate waarin deze elementen ons in ons leven en welvaart kunnen voorzien. Hoe gaan we daarmee om? Inspiratie voor deze aanpak hebben we gevonden in onder meer het boek ‘De Tovenaar en de Profeet’ van Charles Mann. Hierin wordt omschreven hoe er een groot verschil bestaat tussen mensen enerzijds die ervan overtuigd zijn dat we in staat zijn om met technologie deze grenzen te verleggen en op te rekken. Anderzijds zijn er mensen die geloven dat we onze behoeftes moeten aanpassen zodat ze binnen deze grenzen passen.

“We zien groepen in de samenleving die geloven dat de huidige uitdagingen alleen op te lossen zijn met technologische vooruitgang en groepen die ervan overtuigd zijn dat alleen een betere relatie tussen mens en natuur soelaas biedt. Profeten en tovenaars herkennen het optimisme van hun tegenpolen niet.” (Charles C. Mann)

De IJsselbiënnale streeft ernaar deze tegenstelling achter ons te laten en samen – als IJsselvallei-bewoners – te dromen naar een nieuwe toekomst.

Kortom: Hoe kunnen we een goed voorouder zijn voor de aarde en zorgen dat de kinderen van onze kinderen een toekomst hebben. En ons zullen zien als belangrijke veranderaars op een cruciaal moment?

“Onder alle grote problemen waar de wereld mee worstelt, ligt één kraakheldere oorzaak: we denken alleen aan de korte termijn…We worden zelden gestimuleerd verder te denken dan ons eigen leven. Onze economie en ons politieke stelsel is voornamelijk op de korte termijn gericht.” (Roman Krznaric, De goede voorouder).