Prelude 2023

De IJsselbiënnale is op 1&2 juni gestart! Op 1 juni met het bezoek van een deel van de kunstenaars aan de IJsselvallei en op 2 juni een inhoudelijk gesprek met bewoners, beleidsmakers, bedrijven en experts uit de IJsselvallei: de Prelude. Het werd een ochtend waarop we samen met een aantal kunstenaars (die voor de IJsselbiënnale 2023 kunstwerken gaan ontwikkelen) het thema verder onderzochten: Aarde/bodem/grond.

IJsselbeweging
Er kwamen zo mensen samen die zich betrokken voelen bij duurzaamheid & de toekomst van ons landschap in de IJsselvallei. Met deze Prelude willen we deze beweging actief houden; bij elkaar, bij het landschap en bij de IJsselbiënnale. Het thema voor IJB23: Aarde (bodem, grond) is voortgekomen uit het IJsselcongres Onderstroom waar de 4 elementen de leidraad van de dag vormden. De aanwezigen van die dag bestonden uit een groep bewoners (uit de hele regio, betrokken bij de thema’s van de IJsselbiënnale en haar programma) experts & beleidsmakers (waterschappen, gemeenten, provincies) en kunstenaars: kunstenaars die geselecteerd zijn om voor IJB23 nieuwe werk te maken voor langs de rivier, maar ook een aantal kunstenaars uit de regio die wellicht uit eigen initiatief werk gaan maken en meedoen aan het flankerend programma.  

Op naar de IJsselbiënnale 2023
Met deze Prelude zijn we begonnen met het vullen van een grote voorraadkast met kennis waaruit we vanaf nu kunnen putten en kunnen bekijken welke kennis we aanvullend nodig hebben, welke we samenvoegen etc. Het was een eerste kennismaking met de beschikbare kennis. De opzet van 2 juni was een ‘super-light’ variant van het congres Onderstroom van 2021. Voor het congres 2023 gaan we weer ‘alles uit de kast’ halen.  
Deze bijeenkomst vormt een mooie start voor de verdere ontwikkeling van het programma van de IJsselbiënnale 2023. En het verder versterken van de verbinding tussen alle betrokkenen bij kunst, het klimaat en het landschap. We hebben al een aantal mooie suggesties voor de ondertitel van IJB23 binnengekregen. En een aantal mensen heeft hun kennis en hulp aangeboden bij de verdere organisatie. Hartelijke dank daarvoor! 

Mocht je ons ook financieel willen steunen dan kan dat via Vrienden van de IJssel  

Dank iedereen die aanwezig was en tot ziens in de IJsselvallei! 

Terugblik 2 juni
Al vanaf 08.45
kwamen de eerste mensen binnenlopen bij de locatie van de IJsselbiënnale. De koffie stond klaar en al snel heette directeur Mieke Conijn iedereen welkom. Na een korte presentatie over de opzet van de IJsselbiënnale illustreerde
de film over de samenwerking tussen kunstenaar Elmo Vermeijs en boer Arnold Klunder de kracht van de combinatie kunst en landschap. Vervolgens verplaatsten we ons naar de expositieruimte van Kunstenlab. Hier namen we plaats in een grote kring met in het midden op de grond een grote landkaart van de IJsselvallei. Op deze landkaart lagen kleine bergjes aarde. Deze aarde is meegenomen op de dag ervoor tijdens het bezoek van een aantal kunstenaars naar de beoogde locaties langs de rivier.

Experts
In drie rondes kwamen verschillende experts aan het woord. Staand in de kring vertelden zij iets over hun eigen expertise en betrokkenheid bij de grond en het landschap. Zo ontstond een brede waaier aan perspectieven en kennis op het thema aarde/grond/bodem en een kennismaking met al die verschillende soorten kennis. We spraken over het leven, het klimaat en de oogst die we van het land af halen. 
 

Algemene opmerkingen 

  • Kunnen we ons verhaal verbreden? Hoe komen we uit deze kring van witte ecomensen? 
  • De term AgriCulture verbindt het agrarische met het culturele. In Engeland lijken mensen de verbinding tussen het landschap (en haar natuur) en de mens (met haar cultuur) vanzelfsprekend te vinden. Daar kunnen we van leren! 

Samenvattend komen de volgende termen naar voren: 

Verbinding / Aandacht / Leren / Verwondering / Verbeelding / Verandering / Vertrouwen 

Steekwoorden en notities uit de 3 rondes: 

Aarde en Leven
Met: Annelies de Graaf – netwerk coördinator Gelders Overleg Ondergrond / Wilfried van Oldeniel – trainer en verbinder / Niels Morshagen – nieuwe boeren Erve Kiekebos

  • Hoe maken we het ondergrondse zichtbaar? Wat zegt het type grond over het leven in en op die grond: klei of zand? 
  • Wat is de aard van de aarde? Hoe krijgen de achtergrond en ondergrond naar de voorgrond? 
  • Respect: herstel de waarde van de aarde.  
  • De grond blijkt zeer snel te kunnen herstellen. Eigenlijk is het enige dat we daarvoor moeten doen: niets doen! Dit sluit aan bij het pleidooi voor stilte, én eenvoudigweg aandachtig kijken en luisteren naar, en leren van de grond en de bodem. 
  • Er lijkt een groeiende groep mensen zich succesvol bezig te houden met (regeneratieve) biologische landbouw, in contact met de lokale gemeenschap. In Empe op Erve Kiekebos maar ook rondom Lettele.  

Bodem en Klimaat
Met: Edwin van der Strate – manager Klimaatadaptatie bij Tauw / Lieke Lokin – PhD student UT en consultant bij HKV, Rivers Coasts and Deltas / Marjolein Sterk – Topic Leader Nature-based Solutions, Water & Landscape WUR / Bert Koster – Specialist Waterveiligheid bij Waterschap Drents Overijsselse Delta (WDOD)

  • Bij veel mensen bestaat klimaatangst. Het thema/de dreiging is zo groot! 
  • De aandacht op klimaatverandering moet veel intenser en groter. We lijken maar niet door te hebben dat het water ons aan de lippen staat! De opgaaf m.b.t. klimaatverandering gaat niet over water alleen! Het water staat ons allang aan de lippen: het is 5 over 12!
  • We moeten de groep groter maken. Kan verwondering hieraan bijdragen? 
  • Het Nederland moet straks een Bovenland worden om de waterstijging aan te kunnen. 
  • We moeten onze grondhouding aanpassen. 

Grond en Oogst
Met: Ruud Hendriks – practor kringlooplandbouw, Aeres / Jan Willem van de Groep – inspirator, innovator, entrepeneur – biobased bouwen. / Franske van Duuren – Interim-directeur & Programma-manager Circulaire Economie Kiemt / Eddie Ritsema – directeur eigenaar GrondWaterTechniekRitsema (GWTR)

  • Er zijn verschillende productiesoorten. In het engels allemaal ff-en: food, feed, fuel, fibre, flowers. Misschien moet fibre hoger in de rangorde: met fibres kunnen we bouwen! Wat als we boeren betalen voor de CO2 opslag? Ketens versterken tussen agro en bouw.  
  • Van Grond tot Mond, van Land tot Pand, Grond tot Garderobe 
  • Er is groeiende aandacht voor de circulariteit van mineralen. Nu is dat lineair: kunstmest komt met schepen de IJsselvallei in, gaat de grond in, de planten nemen het op, wij eten het en de mineralen verlaten via het riool via de IJssel de vallei weer. Wat als we de kunstmest vervangen door onze eigen mensenmest ? 

De opnames 

Er komt, naast bovenstaande notities, geen verslag van de bijeenkomst op papier. Voor de kunstenaars uit de buitententoonstelling die niet aanwezig konden zijn hebben we opnames gemaakt. (We zijn op 2 juni vergeten aan te geven wat het doel is van de opnames die gemaakt zijn: primair voor deze kunstenaars. Niet voor openbaar gebruik of social media dus! Mocht iemand bezwaar hebben om in beeld te zijn: laat het ons weten. Mocht iemand de gesprekken terug willen zien: we kunnen een beveiligde link delen. NB: de film is nog niet klaar, dus dat kan nog wel even duren).  

Hieronder staan enkele quotes uit de vele reacties die we via de mail gekregen hebben: 

Goede verhalen. Heerlijk om erbij te zijn.  

Hoop dat de ‘kunstwerken’ aanleiding kunnen zijn om opnieuw te kijken naar wat er achter de genoemde problemen en oplossingen schuilgaan. Op zoek naar de grondhouding:-) Of wat zijn de grondtonen van onze wereld(en).  

Ook al verandert het klimaat, het denken verandert niet. En dat is op zijn minst de moeite waard om te onderzoeken.  

Ik hoorde meerdere keren het verlangen naar het natuurlijk evenwicht, implicerend dat dat verstoord is door de mens. De natuur kent alleen een dynamisch evenwicht, strijd is de drijfveer, niet mededogen, en beide termen zijn antropocentrisch. Er is geen evenwicht in de natuur anders dan een dynamiek. Dit is geen ‘betweterij’ maar een pleidooi voor observeren en leren, we weten echt nog niet half van wat je zou moeten weten voor je ‘oplossingen’ gaat bedenken. Tegelijkertijd is het duidelijk dat de menselijke cultuur een (te) nadrukkelijke rol speelt in de natuurlijke dynamiek, dus ja, snel handelen is ook noodzakelijk. Dat is het spannende speelveld waarin we als kunstenaars opereren die je kunt zien als een driehoek tussen leren observeren, reflecteren, en motiveren/initiëren. En dan niet vanuit een functioneel denken, maar vanuit mentaal en zintuiglijk bevragen van de wereld waarin we leven. En dat kan dan uiteraard op vele manieren, zeer persoonlijk of in grote netwerken van betrokkenen. 

En het verhaal over sedimentatie verdient net nog een stapje meer dan zand afzetten, klei afzetten, mineralen aanvoeren. Het gaat er ook om wat wij met dat sediment doen. Met name kleiwinnen voor de baksteenindustrie is vormend geweest voor de cultuur in het IJsseldal. Overal rondom de IJssel en verder vind je bouwwerken van klei uit het rivierdal. De welvaart van de Hanzesteden berustte op de houthandel met de landen rondom de Oostzee. Gdansk was de overslagplaats. De schepen voeren ‘leeg’ heen met een ballast van bakstenen, en kwamen vol hout terug. De pakhuizen in de oude havens van Gdansk zijn gebouwd met bakstenen uit het IJsseldal.  

Tot de bodem uitzoeken zou ik zeggen:-) 

Complimenten op en dank voor de sfeer, voor de interesse en voor de ruimte die er was.  

*en nu valt even een stilte zoals Wilfried dat gisteren deed* 

Ik vond de kring een fantastische vorm en wát een overweldigende kennis van de sprekers. Tegelijkertijd denk ik dat de kennis vanuit de kring onvoldoende is benut.  

Ik benieuwd naar het vervolg: wat wordt er met de kennis gedaan? Wordt dit gebundeld en in een memo naar de kunstenaars gestuurd? Of vormt dit de algemene storyline voor een publiekscampagne, of…?   

Waarom schreef je op hout? (Vergeef me mijn nieuwsgierigheid)   

Welk boek van Charles C. Mann bedoelde je? (antwoord; De Tovenaar en de Profeet) 

Wat was het inspirerend om aanwezig te mogen zijn bij de prelude. Het was voor mij een eerste kennismaking met de IJsselbiënnale en heeft mij geënthousiasmeerd om het te blijven volgen – en bezoeken natuurlijk.  

De dynamiek tussen water en aarde is bij geen andere agrariër zo divergerend als bij een melkveehouder: h/zij is immers grondgebonden en aangesloten op zowel leiding-, oppervlakte-, hemel- en grondwater.  

Mollen zijn goed voor het land, ze maken de grond losser wat zorgt voor een goede afwatering. Heb je een mol? Dan heb je een mooie wormen- en insectenpopulatie en dus vruchtbare gezonde grond. Als het droog is, dan trekt het grondwater verder naar beneden. Dat betekent dat de pieren ook naar beneden gaan en de mollen ook dieper moeten graven. Dit geeft dan een hoop extra zand op het land. Dit zand komt in de grasmaaier van de boer. Daar is ‘ie niet blij mee. Het gras wordt gehakseld, als veevoer. Als hier dan zand in zit, komt dat dus ook in de maag van de koe. Die wordt daar ziek van. Dat beïnvloedt dan weer de melkproductie en kwaliteit. Dus: droogte? Dan gaan de wormen naar benee, mol ook, krijg je diepere gangen en die grond werken ze allemaal mee naar boven. Das echt natuur. Alle dieren passen zich aan.”  

Dit is zo’n prachtig voorbeeld van de onlosmakelijke verbintenis (entangled relationship) tussen mensen en niet-mensen. De hovenier liet me zien hoe droogte op het land in het voorjaar gevolgen kan hebben voor de melk die wij in de winter benutten. Water(tekort), regenwormen, mollen, gras, koe, melk,… Alles werkt op elkaar in en zo’n keten overzie je helemaal niet als er in maart even wat minder regen valt.   

Langs de IJssel werken boeren op andere grond (rivierkleigrond), dan bijvoorbeeld een paar kilometer westwaarts (zand). De vruchtbare klei houdt water beter vast, maar als het eenmaal droog is, is er niet doorheen te komen. De IJssel geeft kweldruk, waardoor de grond weer langer nat blijft. Bij de ene boer ligt het perceel hoger dan bij de ander. Al deze factoren vragen aan boeren om hun werkwijze en machinerie aan te passen. Ik noem het ook wel een dans: de omgeving beïnvloedt de mens (natte kleigrond, dus de trekker kan het land niet op) en de mens acteert daar weer op (water afvoeren via slootjes richting de IJssel) et cetera. Dan is de mens weer in de lead, dan de ander en zo blijven we in beweging elkaar vormen en hervormen. 

Als nabrandertje van vanochtend, dit is de link naar de column/blogpost waarnaar ik verwees, van de column tgv. t Jaar van de Bodem op t blog dat ik wegens te grote drukte nu al ff niet meer onderhoud: http://thuisopaarde.nl/drop-of-dronder/ Ter bespiegeling: ik bedacht me ook weer dat t eig. nauwelijks voorstelbaar is, zoveel aandacht als er inmiddels voor de bodem is, van zoveel mensen, maar ten tijde van dit schrijven was dat nog heel anders.  

Ik was getroffen door dat beeld van een IJssel waarvan beide oevers over de hele lengte zijn bespikkeld met mensen die op hun blote voeten op hetzelfde moment in het water staan. Waarbij er idd. prima een centrale plek kan zijn waar iets extra’s gebeurt, maar waarin juist ook de verspreiding en periferie meedoet. Zodat iedereen op zijn of haar ‘eigen’ favoriete of nabije plek te water kan gaan.  

Kunstenaars kunnen mij eventueel ook benaderen als ze kennis nodig hebben over het IJssellandschap. Als landschapsontwerper heb ik kennis over het ontstaan van het IJssellandschap en de cultuurhistorische ontwikkeling daarvan, en ben ik mij ook bewust van de uitdagingen op gebied van voedselvoorziening en klimaat waar we nu voor staan.  

Bij deze bied ik mijn hulp aan om ook van de volgende IJsselbiënnale een succes te maken. 

Dank voor de hele mooie bijeenkomst! Thema’s die mij bijblijven zijn: marketing, versnippering, regelgeving,  diversiteit, ambassadeur, alternatieve financiering grondslagen, te veel om op te noemen. Laat staan welke indruk dit op mij gemaakt heeft. 

Het was voor een burger zoals ik die veel langs de IJssel fietst een verademing. Maar ook met de kennis die ik uit vele hoeken reeds opgedaan heb.  

Bedankt voor de leuke en inspirerende ochtend, fijn dat ik nog kon aansluiten! Heb heel wat mensen kunnen spreken en ik ben heel benieuwd naar verdere bijeenkomsten en natuurlijk de biennale volgend jaar. 

Blij dat ik tijd heb gemaakt om hier deel van uit te maken!

Wat mij betreft een daverende start van IJB23. Inspirerend en met veel vragen naar huis…. 

Ik heb het idee van de zichtbare aarde.  

Alle (middeleeuwse) binnensteden bestaan uit stenen die gebakken zijn met de aarde van de IJssel. De tientallen steenfabrieken zijn er niet meer,  maar de producten zijn er nog steeds. Op de oude productielocaties zijn er vast nog veel te vinden….